Przedsiębiorca – kim jest, jakie ma obowiązki i jak nim zostać?

Przedsiębiorca to podmiot prawa, który prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Najczęściej jest to osoba fizyczna zarejestrowana w CEIDG albo osoba prawna lub jednostka organizacyjna wpisana do rejestru przedsiębiorców KRS. Sprawdź, jakie obowiązki wiążą się z tym statusem i jak rozpocząć własną działalność.

Kim jest przedsiębiorca w polskim prawie?

W polskim porządku prawnym nie funkcjonuje jedna uniwersalna definicja przedsiębiorcy. Poszczególne akty prawne określają ten podmiot na swój sposób, choć wspólnym mianownikiem pozostaje prowadzenie działalności gospodarczej lub zawodowej. Określenie to nie jest synonimem przedsiębiorstwa ani firmy, choć w mowie potocznej bywa z nimi mylone. Różnice między definicjami mają praktyczne znaczenie przy ustalaniu praw i obowiązków konkretnych podmiotów.

Pojęcie przedsiębiorcy ma długą historię. Słowo entrepreneur pochodzi z języka francuskiego i pojawiło się w Dictionnaire de la langue francaise już w 1437 roku. W międzywojennej Polsce kodeks handlowy posługiwał się terminem kupiec. Po II wojnie światowej wprowadzono pojęcie jednostki gospodarczej, a następnie ustawą Wilczka – podmiotu gospodarczego. Obecny kształt pojęcia przedsiębiorcy ukształtował się wraz z ustawą wprowadzającą przepisy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

Definicja z Prawa przedsiębiorców

Zgodnie z art. 4 ust. 1 Prawa przedsiębiorców przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą. Ta definicja wyłącza podmioty wykonujące działalność niegospodarczą, na przykład kancelarie komornicze, a w kolejnych przepisach także rolników indywidualnych. Wspólnicy spółki cywilnej mają status przedsiębiorcy w zakresie wykonywanej przez nich działalności, natomiast sama spółka cywilna nie jest odrębnym przedsiębiorcą.

Podstawowa definicja brzmi: przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą.

Szersza definicja kodeksowa

Znacznie szersze ujęcie zawiera art. 431 kodeksu cywilnego. Wskazuje on osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, która prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Tak rozumiany status nie wymaga wpisu do rejestru i obejmuje również podmioty działające na podstawie przepisów szczególnych. Mowa tu między innymi o kołach łowieckich, kołach gospodyń wiejskich, publicznych instytucjach kultury, parkach narodowych czy samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej.

Definicja kodeksowa nie wyłącza też indywidualnych gospodarstw rolnych ani działalności pozarejestrowej osoby fizycznej. Ta ostatnia jest dopuszczalna pod określonymi warunkami przez maksymalnie 60 miesięcy na mocy art. 5 Prawa przedsiębiorców. Oznacza to, że kodeksowy status przedsiębiorcy może dotyczyć szerszego kręgu podmiotów niż definicja z Prawa przedsiębiorców.

Czym różnią się definicje przedsiębiorcy w poszczególnych ustawach?

Nie wszystkie akty prawne odwołują się do podstawowych definicji. Niektóre z nich tworzą własne ujęcia, które stosuje się wyłącznie przy wykładni danego aktu. Różnice dotyczą przede wszystkim zakresu podmiotów oraz kryteriów uznania za przedsiębiorcę. Poniższe zestawienie pokazuje, jak różnie bywa to pojęcie rozumiane.

Art. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji uznaje za przedsiębiorcę także ten podmiot, który uczestniczy w działalności gospodarczej chociażby ubocznie. W tym przypadku kluczowe znaczenie ma faktyczne uczestnictwo w obrocie. Podobnie szerokie podejście przyjmuje art. 2 pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, dopuszczając nawet działalność bez zorganizowanego i ciągłego charakteru oraz obejmując osoby działające w imieniu lub na rzecz przedsiębiorcy.

Art. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dodatkowo rozszerza to pojęcie na podmioty świadczące usługi o charakterze użyteczności publicznej, osoby fizyczne wykonujące zawód we własnym imieniu i na własny rachunek oraz osoby posiadające kontrolę nad co najmniej jednym przedsiębiorcą w kontekście kontroli koncentracji. Wskazuje także związek przedsiębiorców, a w praktyce obejmuje niektóre stowarzyszenia, fundacje czy partie polityczne.

Prawo własności przemysłowej w art. 3 ust. 1 pkt 3 definiuje przedsiębiorcę jako osobę prowadzącą w celach zarobkowych działalność wytwórczą, budowlaną, handlową lub usługową. Z kolei Prawo geologiczne i górnicze uznaje za przedsiębiorcę tego, kto posiada koncesję na prowadzenie działalności regulowanej tą ustawą.

Jakie obowiązki ma przedsiębiorca?

Podstawowym obowiązkiem jest wpis do właściwego rejestru. Osoby fizyczne, w tym wspólnicy spółek cywilnych, podlegają rejestracji w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Pozostałe podmioty trafiają do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Wpis do CEIDG można złożyć elektronicznie lub papierowo, natomiast wnioski do KRS od 2021 roku są przyjmowane wyłącznie elektronicznie.

Obok rejestracji przedsiębiorca musi przestrzegać przepisów regulujących dany rodzaj działalności. Chodzi zarówno o normy prawa gospodarczego, jak i o szczególne wymagania dotyczące na przykład importu towarów, ochrony konsumentów czy uczciwej konkurencji. Zakres obowiązków zależy od formy prawnej oraz przedmiotu prowadzonej aktywności.

Na czym polega działalność pozarejestrowa?

Osoba fizyczna może prowadzić działalność bez wpisu do CEIDG na zasadach określonych w art. 5 Prawa przedsiębiorców. Taka forma jest dopuszczalna przez maksymalnie 60 miesięcy, jeżeli spełnione są warunki ustawowe. Mimo braku rejestracji podmiot ten bywa uznawany za przedsiębiorcę na gruncie definicji kodeksowej, dlatego nie można automatycznie wykluczać go z obowiązków dotyczących prowadzonej działalności.

Czym jest status upoważnionego przedsiębiorcy AEO?

Przedsiębiorca prowadzący działalność związaną z importem towarów spoza Unii Europejskiej może wystąpić do organu celnego o nadanie statusu AEO. Skrót pochodzi od angielskiego określenia Authorised Economic Operator i oznacza upoważnionego przedsiębiorcę. Status przyznaje się na wniosek, który składa się wyłącznie w formie elektronicznej za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych Skarbowo-Celnych.

Przyznanie statusu następuje po spełnieniu wymagań zawartych w przepisach unijnego prawa celnego. Jest on uznawany we wszystkich państwach członkowskich Unii, a jego posiadacz traktowany jest przez organy celne jako przedsiębiorca wiarygodny. Dla kontrahentów może to oznaczać większą przewidywalność we współpracy handlowej.

Status AEO przyznany przez jedno państwo członkowskie Unii jest uznawany przez organy celne we wszystkich państwach członkowskich.

Jakie przywileje wiążą się ze statusem AEO?

Katalog przywilejów wynika z przepisów unijnego prawa celnego. Obejmuje on ułatwienia w obsłudze celnej i możliwość bycia postrzeganym jako wiarygodny partner handlowy przez innych przedsiębiorców. Dodatkowe informacje można uzyskać u koordynatora do spraw uproszczeń we właściwej izbie administracji skarbowej lub pod adresem [email protected].

Jak zostać przedsiębiorcą?

Pierwszym krokiem jest wybór formy prawnej. Osoby fizyczne najczęściej rejestrują jednoosobową działalność gospodarczą w CEIDG. Spółki prawa handlowego, fundacje, stowarzyszenia rejestrowane oraz inne podmioty wymagające osobowości prawnej podlegają wpisowi do rejestru przedsiębiorców KRS. Wybór ten determinuje dalsze etapy formalne.

Wpis do CEIDG jest bezpłatny i może być dokonany elektronicznie albo w formie papierowej. Rejestracja wymaga podania danych identyfikacyjnych, określenia przedmiotu działalności oraz wskazania adresu wykonywania czynności. Wspólnicy spółki cywilnej rejestrują się jako osoby fizyczne prowadzące działalność w jej ramach, choć sama spółka nie uzyskuje odrębnego wpisu.

Procedura w KRS ma bardziej sformalizowany charakter. Od 2021 roku wnioski składa się wyłącznie elektronicznie. Przed złożeniem dokumentów konieczne jest przygotowanie umowy spółki lub statutu oraz innych dokumentów korporacyjnych. Sam wpis wymaga też zazwyczaj uiszczenia opłaty sądowej.

Kto nie musi rejestrować działalności?

Obowiązku wpisu do CEIDG nie ma osoba fizyczna, która korzysta z instytucji działalności pozarejestrowej. Przez 60 miesięcy może ona prowadzić drobną działalność na warunkach art. 5 Prawa przedsiębiorców. Nie zwalnia to jednak z przestrzegania przepisów podatkowych i innych regulacji właściwych dla danego rodzaju czynności. Działalność o charakterze niegospodarczym lub prowadzona na podstawie przepisów szczególnych również nie zawsze wymaga wpisu, co wynika z definicji kodeksowej.

Jak dzielimy przedsiębiorców ze względu na wielkość?

Prawo przedsiębiorców w art. 7 ust. 1 wyróżnia mikroprzedsiębiorcę, małego przedsiębiorcę i średniego przedsiębiorcę. Te trzy grupy tworzą sektor MŚP, który w państwach Unii Europejskiej obejmuje ponad 98% wszystkich przedsiębiorców i odpowiada za ponad połowę PKB. Pozostałe podmioty zalicza się do dużych przedsiębiorstw.

Podział ten ma znaczenie dla dostępu do programów pomocowych, obowiązków informacyjnych oraz analiz rynkowych. Mikro, małe i średnie podmioty często korzystają z uproszczeń przewidzianych w przepisach, choć duże przedsiębiorstwa nadal odpowiadają za istotną część wartości gospodarczej. Wielkość działalności wpływa też na sposób raportowania i sprawozdawczości, dlatego warto ustalić ją już na etapie planowania biznesu.