Historia przedsiębiorczości to proces przechodzenia od lokalnego rzemiosła i cechów do złożonych instytucji wsparcia biznesu, funduszy pożyczkowych oraz ekonomii społecznej. Najstarsze formy sięgają XVI-wiecznych miast, a ich ewolucja wpływa na dzisiejsze mikro, małe i średnie firmy. W artykule znajdziesz konkretne daty, liczby i przykłady instytucji, które kształtowały ten rozwój.
Od czego zaczęła się przedsiębiorczość w Polsce?
Początki zorganizowanej aktywności gospodarczej widać na przykładzie Limanowej. Miasto otrzymało prawa miejskie w 1565 roku, kiedy król Zygmunt August wydał przywilej lokacyjny. W XVI-wiecznych księgach miejskich pojawiają się zapisy o przedstawicielach różnych zawodów.
Według rejestru z 1581 roku rzemiosłem trudniło się wówczas 44 mieszkańców. Działalność części rzemieślników zorganizowana była w dwóch cechach, o czym świadczą zapisy z 1597 i 1618 roku. Były to cech sukienniczy oraz cech szewski, które reprezentowały interesy wytwórców i dbały o jakość usług.
W źródłach z XVI wieku wymienia się między innymi takie zawody jak:
- stolarze i bednarze,
- szewcy i kuśnierze,
- kowale i ślusarze,
- piwowarzy i garncarze,
- rzeźnicy, rymarze oraz rurmistrzowie.
Organizacja pod nazwą Cech Rzemiosł Różnych funkcjonowała od 1951 roku, a od 2001 roku działa jako Cech Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Limanowej. To potwierdza ciągłość struktur rzemieślniczych mimo zmieniających się nazw i zadań.
Jakie znaczenie miały cechy i izby rzemieślnicze?
Cechy i izby rzemieślnicze pełniły funkcję samorządu gospodarczego. W Gliwicach pierwsze powojenne spotkanie organizacyjne odbyło się 24 kwietnia 1945 roku w mieszkaniu przy ul. Zwycięstwa 4. Powołano wtedy Powiatowy Cech Fryzjerów, a w pierwszym zarządzie znaleźli się między innymi Roman Kuczyński jako starszy cechu, Jan Broszkiewicz jako zastępca oraz Mieczysław Załuski jako sekretarz.
Z czasem organizacja przeszła w formę Cechu Rzemiosł Różnych w Gliwicach. W 1957 roku rozpoczęto prace budowlane przy ul. Raciborskiej 2, a do 1964 roku powstał Dom Rzemiosła. Obecnie cech zrzesza 126 zakładów rzemieślniczych, z których większość prowadzi naukę zawodu dla pracowników młodocianych.
Struktury izb opierały się na konkretnych regulacjach prawnych. Na ziemiach pod zaborem pruskim podstawę tworzenia izb rzemieślniczych stanowiła ustawa z 1897 roku. Bydgoska Izba Rzemieślnicza ukonstytuowała się 25 kwietnia 1900 roku, a jej okręg obejmował między innymi Bydgoszcz, Inowrocław, Piłę i Gniezno. W okręgu działały wtedy 233 cechy oraz 10 174 samodzielnych rzemieślników, a na początku października 1901 roku w samej Bydgoszczy było 1230 warsztatów.
Inny przykład to izba szczecińska. W 2001 roku VIII Zjazd Delegatów rzemiosła województwa zachodniopomorskiego zmienił jej nazwę na Izbę Rzemieślniczą Małej i Średniej Przedsiębiorczości w Szczecinie, a statut zmodyfikowano w 2003 roku. Organizacja od 1945 roku należy do Związku Rzemiosła Polskiego, obejmuje 11 powiatów i może potwierdzać kwalifikacje w 55 zawodach. Od 1987 roku prowadzi Centrum Kształcenia Ustawicznego i Praktycznego.
Jak instytucje otoczenia biznesu wspierały małe firmy?
Instytucje otoczenia biznesu powstawały tam, gdzie bezrobocie i restrukturyzacja gospodarki wymagały nowych narzędzi. Przykładem jest Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości z siedzibą w Dobiegniewie, powołane 24 kwietnia 1994 roku. Założycielami było 34 osoby fizyczne oraz instytucje wspierające, takie jak Wojewódzki Urząd Pracy w Gorzowie Wielkopolskim, Wyższa Szkoła Biznesu w Gorzowie Wielkopolskim i sześć gmin, między innymi Dobiegniew, Strzelce Krajeńskie i Choszczno. Siedzibę nieodpłatnie udostępnił Urząd Miejski w Dobiegniewie.
Pierwsze projekty i doradztwo
Jednym z pierwszych działań był projekt TOR #10, finansowany ze środków Banku Światowego i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. W jego ramach wspierano małe firmy zakładane przez osoby bezrobotne. W 1995 roku powstał Ośrodek Wspierania Małej Przedsiębiorczości, który bezpłatnie pomagał w sporządzaniu biznesplanów, wniosków pożyczkowych i dotacyjnych oraz ocenie projektów.
W tym samym roku uruchomiono ośrodek szkoleniowy zarejestrowany w Kuratorium Oświaty w Gorzowie Wlkp. Prowadzono szkolenia dla pracowników małych firm, warsztaty dla mikroprzedsiębiorstw oraz kursy z obsługi kas fiskalnych. Organizowano też program Lubuska biznes women.
Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości
W 1994 roku w strukturach stowarzyszenia utworzono Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości. Otrzymał on pierwsze wsparcie w wysokości 549 420 zł oraz środki na wyposażenie biura. W 2003 roku Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości przekazała dotację 660 000 zł, a w 2009 roku Urząd Marszałkowski w Zielonej Górze dokapitalizował fundusz kwotą 3 000 000 zł, zwiększoną później do 6 000 000 zł ze środków Unii Europejskiej.
Łącznie fundusz udzielił wsparcia zwrotnego 503 podmiotom gospodarczym na kwotę 26 487 800 zł. Pożyczki sięgały 250 000 zł i trafiały do mikro, małych oraz średnich przedsiębiorstw. Decyzje podejmowano szybko, a oprocentowanie było stałe przez cały okres trwania umowy.
Współpraca i wsparcie dla mieszkańców
Stały zespół tworzyli między innymi Kazimierz Kisiel, Helena Okrój, Zofia Janke i Arleta Łukasik. Wśród członków, którzy wnieśli wkład w rozwój, pojawiają się też Barbara Braun, Tadeusz Bednarczuk, Leszek Waloch, Romuald Gawlik, Jan Szylak, Tadeusz Kałuziak, Zbigniew Gacki, Jan Nikonor i Józef Pater. Pierwsi członkowie zarządu — Alfred Piątek, Jan Chmiel i Kazimierz Błaszczyk — wspierali organizację od początku.
Jak wyglądała ewolucja ekonomii społecznej?
Stowarzyszenie z Dobiegniewa weszło do konsorcjum, które 27 lutego 2015 roku powołało Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gorzowie Wielkopolskim. W skład konsorcjum weszły też Stowarzyszenie Rozwoju Regionalnego „Rozwój” w Gorzowie Wielkopolskim i Stowarzyszenie Pracowników Służb Społecznych „KRĄG”. Ośrodek świadczył usługi animacji, inkubacji, wsparcia finansowego i reintegracji społecznej.
Akredytacja i projekty LOWES
Ośrodek otrzymał akredytację Ministra Pracy i Polityki Społecznej 1 października 2015 roku. W marcu 2016 roku uzyskał status akredytowanego Ośrodka Wsparcia Ekonomii Społecznej Wysokiej Jakości, a 1 września 2018 roku kolejną akredytację AKCES. Dzięki temu mógł ubiegać się o środki unijne na rozwój przedsiębiorczości społecznej.
Projekt Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej otrzymał dofinansowanie w wysokości 16 147 456 zł, z czego 7 622 900 zł przeznaczono na dotacje i wsparcie pomostowe. Realizowano go od września 2016 do końca sierpnia 2018 roku. W efekcie powstały 182 trwałe miejsca pracy i 34 nowe przedsiębiorstwa społeczne, a wsparcie otrzymało 6 już istniejących podmiotów.
Po uzyskaniu akredytacji AKCES LOWES rozpoczął drugi projekt, w którym zaplanowano następne 182 miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem.
Projekt „Wnuczęta w dobrych rękach”
Projekt „Wnuczęta w dobrych rękach” odpowiadał na potrzebę aktywizacji zawodowej osób 50+ opiekujących się wnuczętami lub osobami wymagającymi stałej opieki. Stowarzyszenie realizowało go z partnerami: Stowarzyszeniem „Razem dla Strzelec” oraz Stowarzyszeniem na Rzecz Edukacji „POMOST”. Przewidziano stypendia szkoleniowe dla 210 uczestników, w tym 150 kobiet. Wsparcie objęło 150 bezrobotnych 50+, w tym 120 kobiet, oraz 60 emerytów 50+, w tym 30 kobiet. Projekt realizowano do 30 września 2019 roku.
Dlaczego historia rzemiosła nadal wpływa na przedsiębiorczość?
Struktury rzemieślnicze nie zniknęły po zmianach ustrojowych. W 1989 roku wejście w życie ustawy o działalności gospodarczej oraz ustawy o rzemiośle zmieniło zasady zrzeszania. W Kujawsko-Pomorskiej Izbie Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Bydgoszczy liczba zakładów zrzeszonych w cechach spadła z 17 088 w 1989 roku do 5 831 w 1995 roku, co wiązało się ze zniesieniem obowiązku przynależności.
Najważniejsze zmiany i instytucje w historii polskiej przedsiębiorczości można zestawić następująco:
| Instytucja | Rok / okres | Ważne dane |
| Rzemiosło w Limanowej | 1581 | 44 rzemieślników |
| Cech Rzemiosł Różnych w Gliwicach | 1945–1964 | 126 zakładów, Dom Rzemiosła |
| Bydgoska Izba Rzemieślnicza | 1900 | 233 cechy, 10 174 rzemieślników |
| Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości | 1994–2016 | 26 487 800 zł, 503 podmioty |
| LOWES | 2015–2018 | 182 miejsca pracy, 34 PS |
W 2026 roku izby rzemieślnicze nadal prowadzą egzaminy czeladnicze i mistrzowskie, a stowarzyszenia zajmują się doradztwem i pożyczkami. Mazowiecka Izba Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Warszawie przy ul. Smoczej 27 administruje danymi i obsługuje organizacje zrzeszone. Zadania instytucji z 2026 roku wyrastają bezpośrednio z rozwiązań wypracowanych w poprzednich dekadach.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy zaczęły się zorganizowane formy rzemiosła w Polsce na przykładzie Limanowej?
Limanowa uzyskała prawa miejskie w 1565 roku, a w rejestrze z 1581 roku odnotowano 44 rzemieślników. Cechy sukienniczy i szewski są wymieniane w źródłach z 1597 i 1618 roku.
Jaką rolę pełniły cechy i izby rzemieślnicze?
Funkcjonowały jako samorząd gospodarczy reprezentujący interesy rzemieślników i dbający o jakość usług. Przykładowo Gliwicki cech przekształcił się w Dom Rzemiosła działający od lat 50. i zrzesza obecnie 126 zakładów.
Jakie wsparcie oferowały instytucje otoczenia biznesu dla małych firm w Dobiegniewie?
Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości udzielało doradztwa, pomagało w przygotowaniu biznesplanów oraz realizowało projekty pożyczkowe i szkoleniowe. Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości udzielił 503 pożyczek o łącznej wartości 26 487 800 zł.
Skąd pochodziły środki Funduszu Rozwoju Przedsiębiorczości i jakie kwoty pozyskał?
Fundusz otrzymał początkowo 549 420 zł, później dotację 660 000 zł od PARP i dokapitalizowanie 3 000 000 zł, które zwiększono do 6 000 000 zł ze środków unijnych. Dzięki temu mógł udzielać pożyczek do 250 000 zł dla mikro, małych i średnich firm.
Czym był Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej (LOWES) i jakie przyniósł efekty?
LOWES powstał w 2015 roku jako konsorcjum oferujące animację, inkubację i wsparcie finansowe dla ekonomii społecznej. Projekt z 2016–2018 przyniósł 182 trwałe miejsca pracy i powołał 34 nowe przedsiębiorstwa społeczne.
Jakie działania miały na celu aktywizację osób 50+ w projektach stowarzyszenia?
Projekt „Wnuczęta w dobrych rękach” przewidywał stypendia szkoleniowe dla 210 uczestników i wsparcie dla 150 bezrobotnych 50+ oraz 60 emerytów 50+. Skupiał się na osobach opiekujących się wnukami lub wymagającymi stałej opieki.
Jak zmieniła się rola izb rzemieślniczych po 1989 roku?
Po wejściu w życie ustaw z 1989 roku przestała obowiązywać przynależność, co spowodowało spadek liczby zakładów zrzeszonych; w Kujawsko-Pomorskiej Izbie liczba ta zmniejszyła się z 17 088 do 5 831 w 1995 roku. Mimo to izby nadal prowadzą egzaminy czeladnicze i mistrzowskie oraz oferują doradztwo i pożyczki.
